Krzysztof Wirpsza – Meow Wolf. Czy wyobraźnia ma "zapach"?

 

Chciałbym nawiązać dziś do szerszego kontekstu kulturowego, w jaki wpisują się moje warsztaty dla młodzieży (patrz: Krzysztof Wirpsza – Laboratorium Wyobraźni).Treść warsztatów odzwierciedla specyficzną wrażliwość, której bardzo charakterystycznym przykładem jest zjawisko znane w USA jako Meow Wolf.

To koncepcja z pogranicza sztuki immersyjnej, psychodelicznego parku eksploracji, teatru środowiskowego, escape roomu, instalacji artystycznej, sci-fi worldbuildingu i alternatywnej kontrkultury DIY.

I nie, nie chodzi o jakiś konkretny projekt Meow Wolf, bo jest ich wiele. I też nie rzecz w tym, że kopiuję ich styl. Mówimy tu raczej o pewnym sposobie przeżywania rzeczywistości — rozpoznawalnym na międzynarodowej scenie od lat — mniej linearnym, mniej nastawionym na „poprawny sens”, a bardziej na doświadczenie i eksplorację.

Sedno tego zjawiska polega na kilku rzeczach jednocześnie.

1. Immersja zamiast obserwacji
   Nie „oglądasz” czegoś z dystansu, tylko jesteś wewnątrz. Masz wrażenie uczestniczenia w wymyślonych światach. Rzeczywistość przestaje być czymś oglądanym — staje się przestrzenią, po której się poruszasz.

2. Nielinearność
   Nie ma jednej fabuły ani jednego obowiązującego mitu. Składasz wszystko sam z fragmentów, skojarzeń, dziwnych sytuacji i nagłych przejść. To bardziej eksploracja niż narracja. Bardziej improwizowana podróż niż spójna historia.

3. Maksymalizm sensoryczny
   Wielogodzinne zanurzenie w tym sposobie percepcji przywołuje estetykę „przesytu”. Neony, dźwięki, sekretne przejścia, kolorowe światła, dziwne tekstury, absurdalne obiekty, ukryte pokoje. Świat zaczyna przypominać sen, rave, lunapark i psychodeliczną instalację jednocześnie.

4. „Dobre zamieszanie”
   Świadomie tworzymy stan dezorientacji, ale przyjemnej. Ktoś kiedyś nazwał to „klasycznym uczuciem dobrego zamieszania”. Nie chodzi o chaos dla chaosu, ale o moment, w którym człowiek przestaje kurczowo trzymać się potrzeby pełnej kontroli i zaczyna patrzeć co samoistnie wyłania się z luźno rzuconych kawałków. Ma to coś z fraktala – „sens z nonsensu”.

5. Demokratyzacja sztuki
   No i na koniec – to podstawowe, obrazoburcze założenie, które tworzy z tego pewien rodzaj rebelii. Nie ma nauczycieli i mistrzów stojących ponad resztą. Każdy może być twórcą cielesnych, zabawnych, dziwnych i — co najważniejsze — ogólnodostępnych światów, które inni będą przeżywać i doceniać. Wyobraźnia nie jest luksusem dla wybranych. Jest przestrzenią wspólną, w której wszyscy jesteśmy, w pewien sposób genialni..

Meow Wolf powstało w 2008 roku w Santa Fe jako oddolny kolektyw artystyczny grupy młodych outsiderów, którzy nie mieścili się w klasycznym świecie galerii sztuki. Chcieli robić rzeczy „za duże”, „za dziwne”, „za nienormalne” dla standardowych instytucji.

Kluczowe było to, że oni nie tworzyli „dzieł do oglądania”.

Zamiast tego:

• otwierasz lodówkę i znajdujesz portal-zjeżdżalnię prowadzący do podziemnego pokoju,

• przechodzisz tunelem ukrytym za pralką,

• trafiasz do neonowego supermarketu z absurdalnymi produktami,

• odkrywasz strzępy narracji ukryte w dokumentach, dźwiękach, pokojach i obiektach dookoła.

To było odkrywanie przez eksplorowanie.

Najbardziej znanym projektem tego stylu było House of Eternal Return — gigantyczny dom z mnóstwem pokoi, w którym każdy przedmiot codziennego użytku wciągał wędrowca w inną historię i – w praktyce - do innego wymiaru percepcji. Projekt współfinansował George R. R. Martin, który kupił opuszczoną kręgielnię pod tę instalację.

Później zaczęły powstawać kolejne tego rodzaju gigantyczne przestrzenie.

Omega Mart - fikcyjny supermarket pełen surrealistycznych produktów i ukrytej narracji korporacyjno-sci-fi, wyglądający jak sen o konsumpcji przepuszczony przez cyberpunkowy lunapark.

Convergence Station przypominające wielowymiarowe miasto po kolizji alternatywnych rzeczywistości — pełne obcych dzielnic, kosmicznych stacji i architektury wyglądającej jak fragmenty różnych snów połączonych w jeden organizm.

The Real Unreal wychodzące z tradycyjnego domu rodzinnego, stopniowo rozpadające się w psychodeliczną sieć portali, fluorescencyjnych lasów i biologiczno-surrealnych przestrzeni.

Radio Tave wyglądające jak międzywymiarowa stacja radiowa połączona z rave’em, cyberpunkowym klubem nocnym i transmisją nadawaną z rozpadającego się wszechświata.

I być może to właśnie tutaj pojawia się najciekawsza rzecz.

To wszystko nie jest już tylko „estetyką”. Nie chodzi już tylko o „wyobrażanie sobie czegoś” w prywatnej, zamkniętej przestrzeni psychiki. To, co dawniej pozostawało fantazją, skojarzeniem, snem albo wewnętrznym absurdem, zaczyna dziś wychodzić na zewnątrz i organizować realne środowiska doświadczenia.

Technologia bardzo to przyspieszyła:

• internet,

• AI,

• kultura memów,

• estetyka liminal,

• glitch,

• rave,

• dreamcore,

• gaming,

• immersyjne przestrzenie,

• rzeczywistość ekranowa,

• życie w ciągłym przepływie obrazów i skojarzeń.

Do tego dochodzi coraz większa widzialność sposobów percepcji związanych z ADHD, autyzmem i szerzej pojętą neuroróżnorodnością. Nie jako „defektów”, ale jako odmiennych modalności odbierania świata:

• bardziej asocjacyjnych,

• sensorycznych,

• nielinearnych,

• intensywnych,

• eksploracyjnych,

• podatnych na przeciążenie, ale też na zachwyt.

I nagle okazuje się, że rzeczywistość zaczyna przypominać sposób funkcjonowania wyobraźni bardziej niż dawny model uporządkowanego świata przemysłowego.

Miasto świeci jak wielki interfejs.
Wizja współczesnego autora zaczyna wyglądać jak surrealistyczna instalacja.
Internet działa jak zbiorowy sen.
AI generuje obrazy przypominające półświadome skojarzenia, które rozpoznajemy z… własnych myśli.
Ludzie zaczynają budować fizyczne przestrzenie przypominające mapy psychiki.

I być może właśnie dlatego projekty typu Meow Wolf wydają się dziś dla wielu tak naturalne. One nie wyglądają jak „dziwna abstrakcja”. Raczej jak materializacja czegoś, co i tak już istnieje w zbiorowej percepcji współczesnego świata.

Wyobraźnia staje się środowiskiem.

Krzysztof Wirpsza